Magna Carta: Hukukun Kralı Bağladığı Gün

Bir Çayırda İmzalanan Dünya Tarihi

15 Haziran 1215. İngiltere'nin güneyinde, Thames Nehri kıyısında, Runnymede adıyla anılan sıradan bir çayır. Bir tarafta, hazinesi tükenmiş ve baronların silahlı isyanıyla yüz yüze gelmiş Kral John. Diğer tarafta, Canterbury Başpiskoposu Stephen Langton'ın arabuluculuğunda toplanmış yaklaşık kırk baron — adlarına "âsi baronlar" denilen, krala diz çöktürmek üzere Londra'yı zaten ele geçirmiş silahlı bir koalisyon.

Bu çayırda imzalanan belge, başlangıçta basit bir siyasi uzlaşmaydı. Latince adı Magna Carta Libertatum — "Özgürlüklerin Büyük Belgesi." Altmış üç maddesi vardı; çoğu, ortaçağ İngilteresinin çok özel siyasi şikâyetlerine cevap veriyordu: orman hakları, balık tutma çitleri, varisi olmayan baronların mülklerinin akıbeti, Yahudi tefecilerden alınan borçların düzenlenmesi. Tarihsel bağlamından çıkarıldığında çoğu hüküm bugün ya tuhaf ya da konu dışı görünür.

Ama bu altmış üç maddenin içinde gömülü iki cümle vardı — 39. madde ve 40. madde — ki bunlar dünya hukuk tarihinin akışını değiştirecekti.

Yedi yüz seksen küsur yıl sonra, ABD Yüksek Mahkemesi'nin kararlarında, Avustralya anayasa tartışmalarında, AİHM içtihatlarında ve Türkiye Anayasa Mahkemesi'nin gerekçelerinde — hep aynı belgeye, aynı maddelere referans veriliyor olacaktı.

Sahnedeki Aktörler

Magna Carta'yı anlamak için onu üreten gerilimi anlamak gerekir.

Kral John (1199–1216), Plantagenet hanedanının en başarısız hükümdarlarından biriydi. Babasından (II. Henry) ve ağabeyinden (Aslan Yürekli Richard) devraldığı kıta Avrupası topraklarını — Normandiya, Anjou, Maine, Touraine — Fransa Kralı Philippe Auguste'ya kaybetmişti. Bu toprakları geri almak için sürekli savaşıyor, savaşlar için sürekli vergi topluyor, ağır vergiler topladığı için baronları yabancılaştırıyordu.

Baronlar, feodal sistemin orta katmanıydı: krala doğrudan bağlı toprak sahipleri. Feodal hukukun kabul ettiği geleneksel hakları vardı — krala vergi ödemekle yükümlüydüler, ama bu vergi miktarının "makul" olması, "geleneksel" olması ve istisnai durumlarda baronlar meclisinin onayıyla artırılması gerekiyordu. John bu sınırları sistematik biçimde çiğnedi. Baronları aşırı vergilendirmekle kalmadı; onları yargılamaksızın hapse attı, mülklerine el koydu, eşlerini ve oğullarını rehin tuttu.

Papa III. Innocentius, sahnenin perde arkasındaki üçüncü güçtü. John, daha önce Canterbury Başpiskoposu olarak Stephen Langton'ın atanmasına karşı çıkmış ve papayla kavgaya tutuşmuştu. Papa İngiltere'ye enterdikt (dini hizmetlerin durdurulması) uygulayınca John pes etmiş, hatta krallığını sembolik olarak papaya devredip onun vassal'ı olmayı kabul etmişti. Bu, baronların gözünde bağımsızlık kaybıydı.

Stephen Langton ise belki de hikâyenin en az tanınan ama en önemli figürüydü. Paris Üniversitesi'nde teoloji eğitimi almış, kanon hukukuna hâkim, entelektüel bir din adamı. Magna Carta'nın metnini hazırlayan ekibin başında olduğu, modern tarihçilerin büyük çoğunluğunun kabul ettiği bir tezdir. Belgedeki ilkesel cümlelerin felsefi netliği — feodal şikâyetlerle iç içe geçmiş olmasına rağmen — Langton'ın elinin izini taşır.

İki Cümlenin Devrimi

Magna Carta'nın altmış üç maddesi içinde, sonraki yedi yüz yılda asıl etkiyi yaratan iki maddedir.

Madde 39:

"Nullus liber homo capiatur, vel imprisonetur, aut disseisiatur, aut utlagetur, aut exuletur, aut aliquo modo destruatur... nisi per legale judicium parium suorum vel per legem terrae."

"Hiçbir özgür adam, kendi akranlarının yasal yargılaması veya ülkenin hukuku olmaksızın tutuklanamaz, hapsedilemez, mülküne el konulamaz, sürgüne gönderilemez, ya da herhangi bir şekilde zarara uğratılamaz."

Madde 40:

"Nulli vendemus, nulli negabimus, aut differemus, rectum aut justitiam."

"Hiç kimseye hakkı ya da adaleti satmayacak, reddetmeyecek veya geciktirmeyeceğiz."

Bu iki maddenin devrimci niteliği, içeriklerinden çok kuruluş biçimlerindedir. Çünkü öznesi kraldır. "Biz" diye konuşan John'un kendisi — fiil çekimleri (vendemus, negabimus, differemus) birinci çoğul, kraliyet "biz"i.

Bu, dünya hukuk tarihinde ilk kez bir hükümdarın yazılı bir belgeyle kendi iktidarına sınır koyduğu belgelenmiş bir andır. Kralın gücü artık sınırsız değildir; "ülkenin hukuku" (lex terrae) onun da üzerindedir. Bir özgür adamı keyfi olarak hapse atamaz; bunun için bir hukuk süreci gerekir. Ve adaleti satamaz, geciktiremez.

Bu cümlelerin Roma hukuk geleneğindeki köklerini izlemek mümkündür — audiatur et altera pars, nemo damnetur sine causa cognita. Ama Roma hukukunda bu ilkeler hep imparatorun erdemli davranışı olarak konumlandırılırdı; iyi imparator bunlara uyardı, kötü imparator çiğnerdi, ama hiçbir durumda imparator bunlarla bağlı sayılmazdı. Magna Carta'nın yeni getirdiği fikir buydu: kral hukukla bağlıdır.

Anında Bozulan Sözleşme

Magna Carta'nın belki de en az bilinen yönü şudur: imzalandığı haliyle hiçbir zaman gerçekten yürürlüğe girmedi.

Kral John, Runnymede'den döner dönmez Papa III. Innocentius'a haber gönderdi. Papa belgeyi onaylamayı reddetti; aksine, üç ay sonra Ağustos 1215'te yayımladığı Etsi karissimus adlı bullasıyla Magna Carta'yı tamamen iptal etti. Papa'ya göre belge, "hukuka aykırı, gayrımeşru, haksız ve değersiz"di; John bunu zor altında imzalamıştı ve baronlar isyancı asilerdi.

Bunun üzerine baronlar yeniden silaha sarıldı. Birinci Baronlar Savaşı (1215–1217) başladı; baronlar Fransa Kralı'nın oğlu Prens Louis'i tahta davet etti. Tam ortalık karışırken, Ekim 1216'da Kral John dizanteri nedeniyle aniden öldü. Tahta dokuz yaşındaki oğlu III. Henry geçti.

İşte tam burada Magna Carta'nın ikinci hayatı başladı. Genç kralın naipleri — özellikle William Marshal — savaşı bitirmek için Magna Carta'yı yeniden ilan etti, üstelik bazı değişikliklerle. Belge 1216'da, 1217'de, ve son olarak 1225'te yeniden yayımlandı. 1297'de I. Edward döneminde resmen İngiliz pozitif hukukunun parçası haline geldi.

Yani Magna Carta'yı ölümsüz kılan şey, 1215'teki orijinal imzası değil, sonraki on yıllarda defalarca yeniden onaylanmış olmasıydı. Her yeni krallık, vergi toplayabilmek için baronlar meclisine belgeyi yeniden onaylama sözü vermek zorunda kaldı. Böylelikle Magna Carta, bir kralın bir kerelik tavizinden, İngiliz anayasal düzeninin sürekli yeniden teyit edilen temeline dönüştü.

"Habeas Corpus"un Doğuşu

Magna Carta'nın 39. maddesi, sonraki yüzyıllarda iki büyük usul hukuku kurumunun beşiği oldu.

Birincisi, habeas corpus — "vücudunu önüme getir." Bu, bir kişiyi tutan otoritenin onu mahkeme önüne çıkarmak ve tutukluluğun hukuki dayanağını göstermekle yükümlü olduğu emirdir. Magna Carta'nın 39. maddesindeki "yasal yargılama olmaksızın hapsedilemez" ilkesi, 17. yüzyıl boyunca İngiliz mahkemelerinde habeas corpus müessesine dönüştü. Sir Edward Coke — döneminin en büyük hukukçusu — 1620'lerde Stuart krallarının keyfi tutuklama yetkisine karşı Magna Carta'yı silah olarak kullandı. 1679 Habeas Corpus Act'ı bu mücadelenin pozitif hukuk halini aldığı andır.

İkincisi, due process of law — "yasal süreç." Magna Carta'nın per legem terrae (ülkenin hukukuna göre) ifadesi, sonraki yüzyıllarda due process of law'a evrildi. Bu ifade ABD Anayasası'nın 5. ve 14. Değişiklikleri'nde yer aldı ve modern Amerikan anayasa hukukunun en üretken kavramı oldu.

İki kavram da bugün hâlâ canlıdır. ABD Yüksek Mahkemesi 21. yüzyılda Guantánamo tutsaklarının haklarını tartışırken Magna Carta'ya, Sir Edward Coke'a ve 39. maddeye referans verdi. Türkiye'de de hukuka aykırı tutuklama ve uzun tutukluluk meselesinde Anayasa Mahkemesi'nin verdiği ihlal kararları, kavramsal olarak Magna Carta'nın açtığı çığırın devamıdır.

Türk Hukukunda İzleri

Türkiye'nin anayasal düzeni doğrudan Magna Carta'dan beslenmez — bizim anayasacılık geleneğimiz daha çok kıta Avrupası anayasalarından (özellikle Fransız ve Alman) ve onların ortak kaynaklarından gelir. Ama Magna Carta'nın temel fikri — kralın hukukla bağlı olduğu fikri — kıta Avrupası anayasacılığının da çekirdek tezidir ve dolaylı yoldan Türk anayasa hukukuna yansır.

Anayasa m. 2 — "Hukuk devleti" ilkesi. Devletin kendi hukukuyla bağlı olduğu fikri.

Anayasa m. 38 — "Hiç kimse... yasanın açıkça suç saymadığı bir fiilden dolayı cezalandırılamaz." Nullum crimen sine lege ilkesi. Kavramsal olarak Magna Carta'nın 39. maddesinin doğrudan akrabası.

Anayasa m. 19 — Kişi özgürlüğü ve güvenliği. Tutuklamanın hukuki dayanağa bağlanması.

Anayasa m. 36 — Adil yargılanma hakkı, hak arama hürriyeti.

CMK m. 91 vd. — Gözaltı süresinin sınırlanması, tutuklama nedenlerinin somut olarak gösterilmesi.

Bu hükümlerin hepsi, kavramsal olarak, kralın baronlara verdiği o iki Latince cümlenin günümüze uzanan halkalarıdır. Bizim hukuk geleneğimiz bu fikri farklı bir tarihsel yoldan — Aydınlanma filozofları, Fransız Devrimi, Alman Rechtsstaat doktrini — almış olabilir. Ama kavramın başlangıç noktası, 1215'te bir Thames kıyısındaki çayırdadır.

Hukuki Öngörünün Mantığı

Magna Carta hikâyesinin profesyonel hukuk pratiği için sunduğu en önemli ders, sanılanın aksine, "kral mutlak güç sahibi olmamalıdır" ilkesi değildir — bu artık çoktan içselleştirilmiş bir ilkedir. Asıl ders daha incedir: hukukun temel ilkeleri, doğdukları siyasi bağlamla aynı şey değildir.

Magna Carta'nın orijinal 63 maddesinden ancak birkaçı bugüne kalmıştır. Ortaçağ orman hukukuna dair maddeleri, Yahudi tefecilerine dair maddeleri, balık tutma çitlerine dair maddeleri çoktan tarihe karışmıştır. Ama belgenin merkezine yerleştirilmiş iki ilkesel cümle — kral hukukla bağlıdır ve adalet satılamaz — bugün hâlâ yaşar.

Bu, hukukçunun mesleki gözünü eğitmesi gereken bir derstir. Bir sözleşmenin, bir tüzüğün, bir yasanın hangi hükmü dönemsel ve hangisi kalıcıdır? Hangisi bağlamsal bir uzlaşmadır, hangisi ilkenin ifadesidir? Magna Carta'nın yedi yüz yıllık ömrü, bu ayrımı yapabilmenin önemli olduğunu gösterir. Çoğu sözleşmenin çoğu hükmü dönemsel olacaktır; ama bazıları ilkesel olacak ve uzun ömürlü olacaktır. Hukukçunun işi, ikincilerin yazımına özen göstermektir.

Bir başka derste daha gizlenir: etki, anlık bir başarıdan değil sürekli yeniden onaylamadan doğar. Magna Carta 1215'te imzalandığında ölü doğmuştu — papa iptal etmişti, baronlar yenildi, kral öldü. Ama belge ölmedi çünkü her yeni kuşak onu yeniden teyit etti. Hukukun gücü, kâğıttaki sözcüklerden değil, o sözcüklerin sürekli yeniden hatırlanmasından gelir.

Hukukun Dönüm Noktaları dizisinin bir sonraki yazısında, dönem olarak çok daha yakına — 1897 İngiltere'sine — geçeceğiz. Salomon v. Salomon davası: bir kunduracının kurduğu küçük şirketin nasıl olup da modern kapitalizmin temel kavramlarından birini — şirketin "tüzel kişiliğini" — doğurduğunun hikâyesi.