Justinianus'un Mirası: Borçlar Kanunumuzun 1500 Yıllık Kökleri
Bir İmparator, Bir Komisyon, Bir Medeniyet Mirası
İstanbul'da bir avukatın hazırladığı sözleşmenin arkasında, çoğu zaman fark edilmeyen bir tarihsel zincir vardır. Bu zincirin başlangıç halkası, bu şehirde — o zamanki adıyla Konstantinopolis'te — 6. yüzyılda atılmıştır.
Yıl 528. Doğu Roma İmparatoru I. Justinianus, tahta çıkışının ardından kısa süre içinde imparatorluğun en hırslı projelerinden birini başlatır: bin yıllık Roma hukukunu tek bir bütünlüklü külliyat halinde derlemek. Görevi, hukukçu Tribonianus liderliğinde on altı kişilik bir komisyona verir. Komisyon, dağınık imparator emirnamelerinden hukuk profesörlerinin görüşlerine, klasik dönem hukukçularının (Ulpianus, Paulus, Gaius, Papinianus) eserlerinden mahkeme içtihatlarına kadar muazzam bir külliyatı altı yıl içinde tasnif eder, tekrarları ayıklar, çelişkileri giderir ve sistematik bir yapıya kavuşturur.
Sonuç, 534 yılında tamamlanan Corpus Iuris Civilis (Medeni Hukuk Külliyatı) adıyla anılan dört kitaplık eserdir:
Codex — Yürürlükteki imparator emirnamelerinin derlemesi
Digesta (Pandectae) — Klasik dönem hukukçularının görüşlerinin sistematize edilmiş özeti
Institutiones — Hukuk öğrencileri için ders kitabı
Novellae — Justinianus'un sonradan çıkardığı yeni emirnameler
Justinianus, eserin başına yazdırdığı önsözde projesinin amacını sade bir cümleyle özetler: hukukun kesinliği ve bilinebilirliği. Bu iki kavram, bin beş yüz yıl sonra hâlâ modern hukuk devletinin temel ilkeleridir.
Niçin Bu Külliyat Önemli?
Corpus Iuris Civilis'i sıradan bir hukuk derlemesinden ayıran üç özelliği vardır.
Birincisi, kavramsal arıtım. Roma hukukçuları, özellikle Digesta'da derlenen klasik dönem isimleri, hukukun ham olgulardan bağımsız bir kavramsal yapı olarak düşünülmesini sağladılar. Mülkiyet, zilyetlik, borç, sözleşme, haksız fiil, temsil, sebepsiz zenginleşme gibi bugün hâlâ kullandığımız kategoriler bu külliyatta sistematik biçimde tanımlandı. Bir İstanbul mahkemesinde "sebepsiz zenginleşme" iddiasıyla açılan bir dava, kavramsal olarak Ulpianus'un 3. yüzyılda yazdığı bir paragrafa kadar uzanır.
İkincisi, ilkesel düşünce. Roma hukuku, kazüistik (olay-bazlı) görünüşüne rağmen, ardındaki ilkeleri net biçimde formüle etmiştir. Pacta sunt servanda (ahde vefa), nemo iudex in causa sua (kimse kendi davasının yargıcı olamaz), audiatur et altera pars (karşı taraf da dinlenmelidir), in dubio pro reo (şüpheden sanık yararlanır), res inter alios acta (sözleşme üçüncü kişiyi bağlamaz) — bu Latince formüller bugün hâlâ Yargıtay kararlarında, AİHM kararlarında ve uluslararası tahkim hükümlerinde aynen zikrediliyor.
Üçüncüsü, sistematik bütünlük. Justinianus'un komisyonu, hukuku rastlantısal kararların toplamı olarak değil, kişiler – şeyler – borçlar – davalar şemasına oturan bütünleşik bir sistem olarak sundu. Bu şema, 19. yüzyıl Alman Pandekt sistemine, oradan da bugün Türkiye'nin Medeni Kanun'una ve Borçlar Kanunu'na kadar uzanan kodifikasyon geleneğinin omurgasıdır.
Unutulan Külliyatın Yeniden Doğuşu
Corpus Iuris Civilis, Justinianus'un ölümünden sonra Batı'da yaklaşık beş yüzyıl boyunca büyük ölçüde unutuldu. Batı Roma'nın çöküşü ve barbar krallıkların yükselişiyle birlikte Roma hukukunun yerini büyük ölçüde örf-adet hukuku ve Germen kodları aldı.
Dönüm noktası 11. yüzyılın sonlarında, Kuzey İtalya'nın Bologna şehrinde gerçekleşti. Burada, Floransa'da bulunan eski bir Digesta el yazması (literatür adıyla Littera Florentina) etrafında, Irnerius öncülüğünde bir hukuk öğretim ekolü kuruldu. Bologna Üniversitesi — Avrupa'nın ilk üniversitesi — büyük ölçüde bu metin üzerinde çalışan glossatörlerin (metnin kenarına şerh yazanlar) çalışmasıyla şekillendi.
Sonraki yüzyıllarda glossatörleri post-glossatörler ve kommentatörler izledi; Roma hukuku Avrupa hukuk fakültelerinin ortak müfredatı haline geldi. Bu sürece tarihçiler resepsiyon (Roma hukukunun yeniden alımı) adını verir. Almanya'da 1495'te Reichskammergericht'in (İmparatorluk Mahkemesi) kurulmasıyla, resepsiyon bir akademik olgu olmaktan çıkıp pozitif hukukun parçası oldu: Alman hâkimler, yerel adetin yetersiz kaldığı yerde ius commune olarak adlandırılan Roma hukukunu uygulamakla yükümlü tutuldu.
19. yüzyıla gelindiğinde, Friedrich Carl von Savigny ve Tarihçi Hukuk Okulu'nun çalışmalarıyla Roma hukuku, modern Alman özel hukukunun (BGB — 1900) doğrudan kaynağı haline geldi. İsviçre Medeni Kanunu (ZGB — 1912) ve Borçlar Kanunu (OR — 1911) de aynı geleneğin ürünüdür.
Türk Hukukuna Uzanan Çizgi
1926 yılında, genç Türkiye Cumhuriyeti'nin yaptığı en cüretkâr hukuki tercihlerden biri, İsviçre Medeni Kanunu ve Borçlar Kanunu'nu — Mahmut Esat Bozkurt'un Adalet Bakanlığı döneminde — neredeyse bütünüyle iktibas etmekti. Bu tercih, basit bir tercüme operasyonu değildi; Türkiye'yi doğrudan Roma–Pandekt geleneğinin mirasçısı yapan bir karardı.
Bu nedenle bugün Türk Borçlar Kanunu'nun 27. maddesinde ahlaka aykırı sözleşmenin geçersizliğini düzenleyen hüküm okunduğunda, arkadaki ilkenin (contra bonos mores) Justinianus'un komisyonunun Digesta'ya kaydettiği klasik Roma metinlerine kadar uzandığı görülür. TBK m. 77 vd. sebepsiz zenginleşme hükümleri, Roma hukukunun condictio davalarının dolaysız bir devamıdır. TBK m. 49 haksız fiil sorumluluğunun temel formülasyonu, Lex Aquilia'nın 19. yüzyıl Pandekt yorumundan damıtılmıştır. Culpa in contrahendo (sözleşme görüşmelerinde kusur), exceptio non adimpleti contractus (ödemezlik defi), clausula rebus sic stantibus (durumun değişmezliği kaydı) — bunların hepsi Türk hâkimin ve avukatın gündelik diline yerleşmiş kavramlardır ve hepsinin kökeni Corpus Iuris Civilis'tedir.
Aynı ilişki, Almanya, Avusturya, Fransa, İtalya, İspanya, Hollanda, Yunanistan, Brezilya, Şili, Japonya ve diğer kıta Avrupası geleneğinden beslenen ülkelerin medeni hukukları için de geçerlidir. Bu, Türk avukatın bir Alman ya da İsviçreli meslektaşıyla aynı kavramsal dilde konuşabilmesinin nedenidir; uluslararası ticari sözleşmelerin müzakeresinde, sınır ötesi tahkimde, AB hukukuna uyum çalışmalarında temel iletişim altyapısı budur.
Konstantinopolis'ten İstanbul'a: Bir Sürekliliğin Notu
Bu yazının yazıldığı şehir, eserin doğduğu şehirdir. Justinianus'un komisyonu Tribonianus liderliğinde Boğaz'ın aynı yakasında — bugün Sultanahmet'in bulunduğu Büyük Saray çevresinde — toplandı. Ayasofya'nın inşası (537) ile Digesta'nın tamamlanması (533) neredeyse aynı yıllara denk gelir; Justinianus bu iki büyük projeyi (bir mimari abide ve bir hukuki abide) eşzamanlı yürütmüştür.
İstanbul'da bugün faaliyet gösteren bir hukuk bürosunun coğrafi sürekliliğini fark etmek, bir tür romantizmden ibaret değildir. Bu süreklilik somut bir gerçekliği gösterir: hukukun en kalıcı yapıları, siyasi rejimleri, hanedanları ve hatta uygarlıkları aşar. Justinianus'un Doğu Roma'sı çoktan tarihe karıştı; ama onun komisyonunun derlediği kavramlar, bugün İstanbul, Kiev, Moskova, Frankfurt, Roma ve São Paulo'da imzalanan sözleşmelerin görünmez omurgasını oluşturmaya devam ediyor.
Pratiğe Notlar
Bu tarihsel zincirin farkında olmak, sadece akademik bir lüks değildir; üç pratik kazancı vardır.
Sözleşme yorumu. Türk Borçlar Kanunu'nun bir hükmü tartışmalı olduğunda, kaynak metnin (İsviçre OR'si), onun arkasındaki Alman BGB doktrininin, ve nihayetinde Pandekt geleneğinin nereye işaret ettiğini bilmek çoğu zaman içtihat boşluğunu doldurur. Yargıtay'ın referans verdiği "doktrindeki hâkim görüş" çoğunlukla bu zincirin bir halkasıdır.
Uluslararası uyuşmazlıklar. Sınır ötesi bir ticari uyuşmazlıkta, Türk hukuku ile karşı tarafın hukukunun ortak Roma kökeni, sıklıkla anahtar bir köprü işlevi görür. Aynı kavramı paylaşan iki sistem arasında çözüm üretmek, kavramsal dilleri farklı sistemlerle çalışmaktan çok daha verimlidir.
Hukuki öngörü. Bu dizinin omurgasını oluşturan fikir budur: hukuk geleneği, gelecekteki sorunların büyük bölümüne dair önceden işlenmiş bir bilgi havuzudur. Bir sorun ortaya çıkmadan önce çözümünü öngörmek — ki büromuzun temel çalışma ilkesidir — büyük ölçüde bu geleneğin derinliğini tanımakla mümkündür.
Hukukun Dönüm Noktaları dizisinin bir sonraki yazısında, hukukun bir başka temel kırılma noktasına — Magna Carta'ya — bakacağız: bir kralın bağlandığı gün ve hukuk devletinin doğuşu.